است . علامه سراج الدين ابو يعقوب يوسف بن ابو بكر محمد سكّاكى خوارزمى ( 555 - 626 ) از مشاهير علماى ايران در علوم ادبى است . وى كتابى در علم المناظره و كتابى ديگر بنام مفتاح العلوم دارد كه آن را در علوم مختلف ادبى و از آن جمله در اشتقاق و صرف و نحو و معانى و بيان و بديع تأليف كرد . اين كتاب بسرعت در قرن هفتم در شمار كتب بسيار معتبر درسى در علوم ادبى درآمد و به همين سبب نوشتن شرحها و حاشيه‌ها و تهيهء تلخيص‌ها از آن معمول گرديد « 1 » . نخستين كسى كه بشرح تمام كتاب يعنى همهء علوم مذكور در آن پرداخت حسام الدّين مؤذّنى خوارزمى است كه كار خود را در اواسط محرم سال 742 در جرجانيهء خوارزم بپايان برد اما از شروحى كه بر قسمت سوم كتاب يعنى قسمت معانى و بيان نوشته شد قديمتر از همه شرح علامه قطب الدين شيرازى است كه چند بار بنام او اشاره كرده‌ايم . وى « مفتاح المفتاح » را در شرح مفتاح العلوم نوشت . خطيب قزوينى ( جلال الدين محمد بن عبد الرحمن 666 - 739 ) از كبار علماى ادب قرن هفتم و هشتم مدتها از عمر خود را در بلاد روم و شام و مصر گذراند و چندگاه خطيب و قاضى دمشق بود و در همين شهر اختصارى از قسمت سوم مفتاح العلوم ترتيب داد بنام « تلخيص المفتاح » . اين كتاب از كتابهاى مهم درسى قرن هشتم بود و بر آن شرحها و حاشيه‌هايى نوشتند . خطيب قزوينى گفته است كه قسم سوم مفتاح العلوم مهمترين تصنيفى است كه در علم معانى و بيان شده است ليكن از حشو و تطويل بر كنار نبود و بدين سبب او تلخيص المفتاح را از روى آن تأليف كرد و نظم و ترتيبى بهتر و آسانتر از آنچه بود در آن پديد آورد و مطالبى از خود بر آن افزود . اين كتاب در يك مقدمه و سه فن معانى و بيان و بديع است . خطيب قزوينى كتابى ديگر در همين فنون دارد بنام « الايضاح » كه بمنزلهء شرحى بر تلخيص المفتاح است . برين هر دو كتاب شرحهاى

--> ( 1 ) - درينجا از ذكر همهء شروح و حواشى اين كتاب كه بسيار متعدد و محتاج صحايف كثير است ، صرف نظر مىكنيم . رجوع كنيد به كشف الظنون ستون 1762 - 1768